طلعت بھٹ
نچوڑ
پہاڑی نی نویں لکھتی شکل میرپور یا مظفرآبادچ نیں، بلکہ اتلے پچھمی انگلستان چ، مانچسٹر تے اولڈہم نیاں گھراں چ، 1989 تے 1991 نے وشکار بنی۔ طارق محمود تے شمس رحمان نی اگواٹی چ اک نکے ٹولے نے، جیدے چ مگروں علی عدالت تے شمس رحمان نی اگواٹی چ اک نکے ٹولے نے، جیدے چ مگروں علی عدالت تے ہور شامل ہوئے، اردو (فارسی عربی) اکھر اپنائے، اوہناں آوازاں آستے نویں اکھر بݨائے جیہڑیاں اردو چ نیں لکھیاں جاسکدیاں سن، تے 1991 چ رسالہ چٹکا کڈھیا۔
- اکھر: دو آوازاں نے ایہہ ودھاؤ کروایا: "دوہری ہے" (بھ) تے نون نے آتے نکی طوے والا نون (یونی کوڈ چ ݨ، -(U+0768
- سرائیکی نال ربط: ایہو اکھر بہاولپور تے ملتان نے سرائیکی لکھݨ والے وی ورتدے نیں۔ 2005 چ جدوں یونی کوڈ نے ایہہ شامل کیتا تاں سرکاری چارٹ تے ایدے آتے "سرائیکی، پوٹھواری" لکھیا گیا۔ سرائیکی ایدے کولوں اگے ودھدی اے تے سندھی توں لئے چار ہور اکھر رکھدی اے جیہڑے پہاڑی نوں چاہی دے نیں۔
- فونٹ تے کی بورڈ: 1990 نی دہائی چ پہاڑی بولی جاندے اردو ان پٹ ورتدے سن تے چھپدی نئیں سن۔ یونی کوڈ نی سہولت 2005 چ آئی؛ پہاڑی پوٹھواری نے کی بورڈ مگروں اکلی بندیاں بݨائے، کسے ادارے نئیں۔
- خلا: اج وی پہاڑی نا کوئی سرکاری معیار، کوئی خاص نستعلیق فونٹ تے کوئی رواں کی بورڈ نئیں۔
زبان تے اوہدے کئی ناں
زبان نے ماہر ایدے نوں پہاڑی پوٹھواری آہندے نیں، لہنداٹولی نی اک زبان جیہڑی پوٹھوہار نی پٹھار، آزاد کشمیر نے ودھیرے حصے تے پچھمی جموں تے کشمیر چ بولی جاندی اے (وکیپیڈیا)۔ بولݨ والے ایدے نوں پہاڑی، پوٹھواری، میرپوری، پونچھی یا نرے پنجابی آہندے نیں، تے SIL کم توں کم تری وڈیاں بولیاں دسدا اے: پوٹھواری، میرپوری تے پہاڑی۔
ناں نا جھگڑا شروع توں ہی سیاسی سی۔ شمس رحمان لکھدے نیں پئی پنجابی، پوٹھواری، پہاڑی تے پونچھی نے حامی اک دوجے نوں اپنا لہجہ آہندے سن، ایس لئی چٹکانے ٹولے نے پہلے اداریے چ سارے ناں چھاپݨ نا فیصلہ کیتا (رحمان)۔
- برطانیہ: رحمان نے اندازے موجب برطانیہ چ ست لکھ تری پہاڑی بولݨ والے برطانوی کشمیری تے تقریباً دو لکھ پوٹھواری تے ہند کو بولݨ والے نیں؛ کشمیر نی وادی توں نرے دو سو گھرانے آئے جیہناں نی ماں بولی کوشر اے۔
- مردم شماری: 2011 نی مردم شماری پہلی سی جیدے چ لوک اپنی زبان پہاڑی، پوٹھواری یا ہند کو لکھ سکے۔ پہاڑی / میرپوری نوں منواݨ نی 2015 نی پارلیمانی درخواست تے نرے 14 دستخط آئے (درخواست)۔
- بھارت نے قبضے والا حصہ: تقریباً دس لکھ پہاڑی بولݨ والے ودھیرے پونچھ تے راجوری چ رہندے نیں، جیدے پہاڑی جموں تے کشمیر نے پرانے آئین نے چھٹے شیڈول چ درج سی۔
1991 توں پہلے: بولی جان والی زبان تے پرانے رسم الخط
1990 نی دہائی تک پہاڑی بولی جاندی، گائی جاندی تے گھر بھیجے جان والے خطاں چ لکھی جاندی سی، پر چھپدی نئیں سی۔ آزاد کشمیر چ پڑھائی اردو تے انگریزی چ سی، ایس لئی جیہڑے لوک اردو نئیں پڑھ سکدے سن اوہ انپڑھ گݨے جاندے سن۔
- پرانے رسم الخط: مقامی لکھݨ والے لنڈاتے شاردا نوں پہاڑاں نے پرانے رسم الخط دسدے نیں، تے پونچھ والے پاسے ٹاکری نوں (ICPS 2005، ویکیپیڈیا: پونچھی)۔ ایدے چوں کوئی وی ہر روز نے ورتوں چ نہ رہیا۔
- عام لوکاں نی پڑھائی: طارق محمود نی دلیل ایہہ سی پئی ودھیرے لوک قرآن نے سبب عربی اکھر پہلے توں پڑھ سکدے نیں۔ اہناں اکھراں چ لکھی پہاڑی اہناں نوں ایس زبان نا پڑھݨ والا بݨا سکدی اے جیہڑی اوہ واقعی سمجھدے نیں (رحمان)۔
- شعری خط: رحمان ماں بولی چ شعری خط لکھݨ نی زندہ روایت نا ذکر کردے نیں، جیدے نوں طارق نے ثبوت وانگوں پیش کیتا پئی زبان لکھی جا سکدی اے۔
- ایل او سی نے پار: بھارت نے قبضے والے کشمیر چ رسالہ شیرازه 1982 توں ریاستی اکیڈمی آف آرٹ، کلچر اینڈ لینگویجز نے تحت پہاڑی چ چھپدا رہیا سی، پر برطانوی ٹولے نوں 1999 تک ایدا پتا نہ سی۔
برطانیھ چ چٹکا تحریک
ایھہ اکھر علمی ٹولیاں توں نئیں بلکہ نسل پرستی خلاف سیاست توں نکلے۔ شمس رحمان نی ملاقات طارق محمود تے جلیل نال 1989 چ گلوڈوک ، اولڈہم چ آزاد کشمیر نے اک نکے منڑے طاہر اکرم نے قتل خلاف احتجاجی اجلاس چ ہوئی۔ دوواں نے حاضرین چوں پوٹھواری چ گل کیتی تے پاکستانی ورکرز ایسوسی ایشن نا رسالہ پیکار ویچدے پیے سن (رحمان)۔
طارق محمود(پوٹھواری ،1967 توں بریڈفورڈ چ پلے وڈھے) اصل خیال نے بانی سن۔ ایشین یوتھ مومنٹ نے بانی تے 1981 نے بریڈفورڈ 12 مقدمے چ بری ہوئے ملزم ، اوہنی دلیل سی پئی جیہڑی زبان نہ لکھی جاوے اوہنوں بے قدر سمجھیا جاندا اے، تے ایڈا لکھݨ عام لوکاں نی پڑھائی نا رستہ اے (BookTrust ، Lancaster)۔ مگراں اہناں نیاں نیاں تری دو زبانی کتاباں لکھیاں، مرزا محمود نال پوٹھواری ماہنامہ سنگی چلایا (پر الاپلشرز، تقریباً 20 شمارے)، فلم پاہی ادھا بٹائی، تے اج کل امریکن یونیورسٹی آف بیروت چ تخلیقی لکھائی پڑھاندے نیں (AUB)۔
شمس رحمان (موہرہ لوہاراں، اکالگڑھ، میرپور توں؛ 1989 توں اولڈہم چ) پہاڑی پاسہ لیائے تے رسالے ناں ناں رکھیا۔ چٹکا پہاڑی چ سیالے نی صبح دی نرمی دھپ نوں آہندے نیں جیہڑی اہناں نوں اپنے پنڈ توں یاد سی۔ عملی ثبوت اردو سافٹ ویئر سرخاب تے صدف توں ملیا جیہرے اوہ اولڈہم ریسورس اینڈ انفارمیشن سینٹر چ رضا کار وانگوں ورتدے سن۔
1990 نی دہائی نے شروع چ ٹولی و دھی:
- برطانوی کشمیری تے پاکستانی کارکن : اسد ضیا، منیر اختر، عابد حسین ہاشمی، عدالت علی، حاجی خالق حسین، محمد ارشد، راجہ انور فضل، افتخار کیانی۔
- علمی مدو: ماہر بشریات ڈاکٹر راجر بیلارڈ بحثاں چ شریک ہوئے۔
- جنوبی ایشیا توں سدے : اختر امام رضوی، ریڈیو پاکستان نے ریٹائرڈ ڈائریکٹر تے پوٹھواری نے فروغ دیݨ والے، تے باوا فضل حسین رانا، آزاد کشمیر نے پہاڑی تے گوجری ادیب۔
پہلا چٹکا (1991) چار A4 صفحے نا سی۔ برطانیہ چ ست شمارے چھپے۔ وڈا پالیسی فیصلہ ایہہ سی پئی پوٹھواری، پہاڑی، گوجری تے ہندکو نے سارے لکھݨ والے اکو اکھر ورتن ، تے رحمان موجب و دھیری حد تک ایویں ہی ہویا۔
نویں اکھر
چٹکانے اکھر اردو ای، چار ودھاؤاں تے اک اختیاری سوخنی نال۔ ناں، مثالاں تے شکلاں رحمان نے بیان موجب نہیں؛ یونی کوڈ نا خانہ دسدا اے پئی اج ہر اکھر کیوں ٹائپ ہوندا اے (رحمان، یونی کوڈ چارٹ U0750)۔
چٹکانا اکھر | شکل | آواز تے مثالاں | یونی کوڈ چ ٹائپ کرن نا طریقہ | سرائیکی چ؟
| ہاں، ایہو اکھر (codepoints) | اپنا اکھر U+0768، یونی کوڈ 4.1 (2005) چ شامل، چارٹ نوٹ "سرائیکی، پوٹھواری" | معکوس نون [ɳ]: کھاٹا، پیٹا، بہٹا | ںٌ | ڑوں (نون + نکی طوے) |
|---|---|---|---|---|
| نہیں؛ سرائیکی پرانیاں بھاری آوازاں رکھدی اے (گھ، بھ) | کوئی نیاں کوڈ پوائنٹ نہیں: ہ U+06C1 مگروں ھ U+06BE | "بھاری" ھ جیوں کہار (گھر)، کہوڑی (گھوڑی)، پہاوی (بھابھی)، بہن (بہن) | ھھ | دوہری ہے |
| کوئی خاص اکھر نہیں | ں U+06BA + پیش U+064F | غنہ والی u | ںُ | اوں |
| نہیں | ی یا ے + مد U+0653 | رحمان ناں لکھدے نہیں پر مثال نہیں دیندے | یٰ / ےٰ تے مد | لیے مع مد |
| سرائیکی اردو نی اصل املا رکھدی اے | عام اردو اکھر | اک آواز، اک اکھر؛ اہناں برطانوی سیکھن والے لئی سوخا جیہناں اردو سکول چ نہ پڑھیا | ط نی جاہ ت؛ ذ ض ظ نی جاہ ز؛ اک ہ | سوخنی املا (اختیاری) |
جدول تے دو نوٹ:
- دوہری ہے اصل چ کی دسدی اے (میری رائے، رحمان نی نہیں): اوہنیاں چاریں مثالاں اوہ لفظ نہیں جیہڑے اردو تے پنجابی چ گھ یا بھ نال لکھیے دیں (گھر، گھوڑی، بھابھی، بہن)۔ پہاڑی پوٹھواری چ ایہہ بھاری آوازاں ختم ہو کے اک سر (ٹون) بن گئیاں۔ دوہری ہے اصل چ سرنی علامت اے، ایس لئی اردو نا کوئی اکھر ایدے تے پورانہ اتریا۔
- سوخنی املا قاعدے وانگوں رائج نہ ہوئی۔ ودھیری بحث مگروں ٹولی نے ایدے نوں ذاتی پسند قرار دیتا، ایس لئی اج نی پہاڑی لکھتاں چ دوووں املا ملدیاں نہیں۔
علی عدالت: مخالف توں پہلے پہاڑی کہانی کار تک
علی عدالت (عدالت علی وی لکھیدا اے) نے پہلے ایس کم نی مخالفت کیتی۔ اوہ پہاڑی لکھݨ نوں ناممکن تے کشمیری آزادی نی تحریک توں دھیان ہٹاوݨ والا کم آہندے سن۔ اوہنی رائے ادوں بدلی جدوں اوہنی جنانی جنت علی نے چٹکا چ اک کہانی پڑھی تے پسند کیتی (رحمان)۔
- پونچھ نا سرمدا (پونچھ نا سردار): کہانیاں، کسے برتانوی کشمیری نی پہاڑی چ پہلی کہانی نی کتاب۔ ایہہ آزاد کشمیر تے بھارت نے قبضے والے کشمیر دوواں تک پہچی۔
- ٹاہراں نی اگ (پہاڑی سلسلے نی اگ): کہانیاں نی دوجی کتاب۔
- میلا آسمان: رحمان موجب پہلا پہاڑی ناول۔
- لکیر: عدالت نے ایل او سی توں وڈے ہوئے گھرانے تے ایہہ فلم لکھی۔ جموں نے این جی او ابھڈان لتی شیودت شرما نے ہدایتکاری کیتی؛ ایہہ 14 جنوری 2011 نوں ہری تھیٹر جموں چ ریلیز ہوئی تے پہلی پہاڑی فیچر فلم آہندی اے (وکیپیڈیا: ڈوگری سنیما)۔
سیاسی طور تے عدالت کشمیر نیشنل آئیڈنٹیٹی کمپین (KNIC) نے سربراہ سن۔ رحمان نال اوہناں نے 2001 نی مردم شماری نی مہم چلائی جیدے چ برتانوی کشمیریوں نوں آہیا گیا ہئی "Other" تے نشان لا کے "Kashmiri" لکھو۔ مگروں اوہ KBC سیٹلائٹ چینل نے بورڈ چ شامل ہوئے۔
آزاد کشمیر تے ایل او سی توں پار پھیلاؤ
ایہہ اکھر حکومتوں نے ذریعے نئیں بلکہ ادیباں نے ذریعے کشمیر واپس پہچے۔
- میرپور، 2000: ڈاکٹر محسن شکیل نی اگواٹی چ عالمی پہاڑی ادبی سنگت (APAS) نے میرپور توں چٹکا ملینیم نمبر چھاپیا، جیدے چ رحمان نی تاریخ نا پہاڑی ترجمہ شامل سی (رحمان)۔ شکیل، جیہڑے یورولوجسٹ، پہاڑی شاعر تے آزاد کشمیر نے سیاحت تے آثار قدیمہ محکمے نے سابق ڈائریکٹر جنرل نیں، آزاد کشمیر چ پہاڑی نی ودھیری آواز بݨے (Academia)۔
- اولڈہم، 4 اکتوبر 1999: کشمیر کلچر ڈے تے بھارت نے قبضے والے کشمیر توں ظفر منہاس برتانوی ٹولی نال ملے۔ اوہ شیرازہ تے اپنی کہانی نی کتاب چھمبر لیاے تے وعدہ کیتا پئی اوتھوں نے ادیباں نوں برتانوی اکھر اپناݨ نی ترغیب دیگا۔
- لیڈز، 2005: APAS تے لیڈز سٹی کونسل نے پہاڑی آگاہی ڈے کیتا، جِتھے رحمان نے اوہ تاریخ پیش کیتی جیدے تے ایہہ رپورٹ بنی اے۔
- ٹیلی ویژن، 2006–2008: رحمان تے اسد ضیا نے پہلا کشمیری سیٹلائٹ چینل اپنا شروع کیتا، جیڑا 12 جون 2006 توں 30 مارچ 2008 تک میرپور نے اسٹوڈیو توں نشر ہویا، پھر KBC۔ دونوں تے پہاڑی، پوٹھواری، ہندکو تے گوجری پروگرام چلے۔
آزاد کشمیر نے اج تک پہاڑی نوں سکول یا سرکاری زبان نہ بنایا۔ تازے یونیورسٹی مقالے پونچھی پہاڑی نوں خطرے چ دَسدے نیں تے لکھدے نیں پئی ایہہ زرے غیر رسمی طور تے لکھی جاندی اے (ویکیپیڈیا: پونچھی)۔
فونٹ، یونی کوڈ تے کی بورڈ
ٹیکنالوجی اکھراں توں ہمیشہ کوئی پندرہ ورھے پچھے رہی، تے پہاڑی یونی کوڈ چ سرائیکی نے سہارے وڑی۔ تازے پہلے:
| ماخذ | کی ہویا | کدوں |
|---|---|---|
| Mozilla | موزیلا کا من واٹس نے پہاڑی پوٹھواری تقریر نا ڈیٹا سیٹ کڈھیا: 15 گھنٹے، 2,077 جملے، 63 بولن والے، سوخے اردو اکھراں چ | حال چ (ورشن 23) |
| ScriptureEarth | میرپوری پہاڑی بائبل نا ترجمہ آن لائن آیا، پہاڑی متن نا اک ودھا ذخیرہ | 2021 |
| ELP | چترال نے ماہر لسانیات رحمت عزیز خان چترالی نے ونڈوز، میک، اینڈرائیڈ تے iOS لئی پہاڑی پوٹھواری کی بورڈ لکھیا | 2010 نی دہائی (تاریخ نہ ملی) |
| یونی کوڈ چارٹ | یونی کوڈ 4.1 چ عربی سپلیمنٹ بلاک شامل ہویا، جیدے چ U+0768 ("سرائیکی، پوٹھواری") تے سرائیکی نا U+0759 | مارچ 2005 |
| رحمان | رحمان لکھدے نیں پئی ڑوں والا لٹرو ٹائپ یونی کوڈ فونٹ تیاری چ پر اجھے دستیاب نہیں؛ پریسسٹن نے منصوبے PLATT نا گر مٹھی شاہ مکھی کنور ٹروی، پر نستعلیق توں بغیر | 2005 |
| UTC draft | یونی کوڈ 4.1 نے مسودہ چارٹ چ U+0768 پہلے ہی "سرائیکی، پوٹھواری" لئی درج | 2003 |
| رحمان | چٹکا اردو ان پیج چ کمپوز ہویا، جیڑا اکھروں نہ بݨا سکدا سی؛ نکی طوے چھپی کاریاں تے ہتھ نال لائی جاندی سی | 1990 نی دہائی |
| Glottolog | والسال نے سکولاں نے Talkabout: an introduction to Mirpuri چھپائی | 1991 |
| ماخذ | کی ہویا | کدوں |
| رحمان | اولڈہم نے ریسورس سینٹرچ اردو سافٹ ویئر سرخاب تے صدف نے رحمان نوں یقین دوایا بئی نویں زبان ٹائپ ہو سکدی اے | تقریباً 1989-91 |
کھلا سوال: بکی نتیں ملیا پٹی U+0768 کنے تجویز کیتا۔ غالباً 2002 نی عربی توسعیات نی تجویز، جیدے توں سرائیکی نا دوِی آیا (وکیپیڈیا: سرائیکی اکھر)؛ اید کوئی ثبوت نتیں ملیا پٹی چٹکالولی نے اپنی تجویز دتی ہووے۔ بہر حال "پوٹھواری" نے لیبل نا مطلب ایہہ اے پٹی یونی کوڈڈوں تے سرائیکی نوٹُ نوں اکو اکھر مندا اے۔
بہاولپورنی سرائیکی نال کتنی نیڑے؟
کاغذ تے دووں اکھر بڑے رشتہ دار نیں: دووں اردو تے مبنی نیں، دووں نے معکوس نون نا اکو اکھر ݨ ودھایا، تے دووں تحریکاں نا آغاز "پنجابی نا لہجہ" کہلاݨ توں انکار توں ہویا۔ فرق ایہہ اے پٹی سرائیکی کوئی 30 ورھے پہلے، پاکستان نے اندر، جامعات نی پشت پناہی نال شروع ہوئی، جدکہ پہاڑی نوں انگلستان چ رضا کاراں نے معیاری بنایا۔
| سرائیکی(بہاولپور، ملتان) | پہاڑی پوٹھواری(چٹکالی) | نکتہ |
|---|---|---|
| لہندا؛ بہاولپور نا مقامی لہجہ ریاستی کہلاندا سی(IIU) | لہندا | زبان نا گروہ |
| 1950–60 نی دہائی: اختر وحید نا ملتانی زبان دا قاعدہ(1953)، مہر عبدالحق نا بہاولپور اردو اکیڈمی توں مطالعہ (1967)؛ سرائیکی ناں 1960 نی دہائی چ اپݨایا گیا (Matan, IUB) | 1989–91، مانچسٹر تے اولڈہم | تحریری معیار نا آغاز |
| سرائیکی ایریا اسٹڈی سینٹر، BZU ملتان؛ شعبہ سرائیکی، اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور؛ سرائیکی ادبی مجلس، بہاولپور | کوئی سرکاری ادارہ نتیں؛ APAS تے انفرادی ادیب | نگران ادارہ |
| اردو نستعلیق، توسیع شدہ شاہ مکھی | اردو نستعلیق | بنیادی رسم الخط |
| ݨ (نوݨ)، پہلے ڑن لکھیداسی(codepoints) | ݨ (ڑوں) | معکوس نون |
| سندھی توں چار اکھر: ٻ ڄ ڳ ݙ تے سرائیکی نا اپنا ݩ(وکیپیڈیا) | کوئی نتیں | اندرونی آوازاں (implosive) |
| عموماً بھاری آوازاں برقرار(گھ، بھ) | سِر بَݨ گئیاں؛ دوہری ہے ھہ نال لکھیدیاں | پرانی گھ / بھ آوازاں |
| سرائیکی (بہاولپور, ملتان) | پہاڑی پوٹھواری (چٹکا) | نکتہ |
| 43 اکھر | طے نئیں؛ املا نے دو مکتب | اکھراں نی گنتی |
| 2005 توں مکمل | 2005 توں مکمل، سانچے ݨ تے اکھراں نے جوڑ توں | یونی کوڈ |
پہاڑی سرائیکی تجربے توں کی لئی سکدی اے: اک جامعاتی ٹھکاݨہ جیہڑا معیار چھاپے، نئیاں لئی چھپیا قاعدہ، تے اکھراں نی طے شدہ فہرست۔ کی نہ لئی: اندرونی آوازاں نے اکھر، جیہناں لئی پہاڑی چ کوئی آواز نئیں۔
خلا تے پہاڑی واٹس لئی اگلے قدم
اکھر موجود نئیں؛ کمی اک طے شدہ حوالے، ایدے نوں ٹھیک دسوں والے فونٹ، تے اک ایہی جیہبی کی بورڈنی اے جیہڑی لوک واقعی انسٹال کرن۔
- ☐ انکوڈنگ طے کرو: ڑوں لئی U+0768 ݨ ورتو، کدی وی نون نال وضری رکھی ہوئی ط نئیں، تے دوہری ہے لئی ہ + ھ نا جوڑ۔ رلی ملی انکوڈنگ ُتلاش تے اگلے تقریری یا املانے اوزار توڑ دیندی اے۔
- ☐ فونٹ آزماؤ: ویکھوپٹی سائٹ نا نستعلیق فونٹ ݨ نوں چاریں جڑن والیاں شکلاں چ ٹھیک بݨاندا اے؛ ودھیرے اردو فونٹاں چ عربی سپلیمنٹ بلاک نئیں۔
- ☐ کی بورڈ لکھو: اردو طرز نا صوتی لی آؤٹ جیدے چ ݨ تے ھہ سوخیاں کلیاں تے ہوݨ، Keyman جیہے کھلے اوزار توں بݨایا تے جو فون تے ڈیسک ٹاپ دووں تے چلے۔
- ☐ قاعدے نا صفحہ بݨاؤ: سرائیکی ماڈل نی طرح آواز نال اکھراں نا اک عوامی چارٹ۔
- ☐ بانیاں نال انٹرویو کرو: طارق محمود (اج کل بیروت چ) تے شمس رحمان اوہ تفصیلاں تصدیق کر سکدے نیں جیہڑیاں ایس رپورٹ نوں نہ ملیاں، مثلاً 2005 نا فونٹ کسنے بݨایا۔
کھلے سوال جیدے نا جواب ماخذاں توں نہ ملیا: علی عدالت نیاں تریاں کتاباں نے ٹھیک ورھے؛ کی چٹکا نا کوئی شمارہ کسے لائبُریری چ محفوظ اے؛ تے کی میرپورنی APAS نے اکھراں نی طے شدہ فہرست اپنائی۔
ماخذ
- شمس رحمان، Diaspora and Diversity: The Development of Pahari Language in Britain (پہاڑی آگاہی ڈے، لیڈز، 2005؛ بنیادی ماخذ)
- Kashmiris in Britain: The Crisis of Identity. ICPS journal، اکتوبر 2005
- Tariq Mehmood, BookTrust؛ Lancaster Writers Gallery؛ American University of Beirut
- Mohsin Shakil, Academia
- Dogri cinema (Lakeer, 2011)
- U+0768, ؛ Unicode 4.1 draft charts, 2003 ؛ Unicode chart: Arabic Supplement U0750 codepoints.net
- Siraiki Script: An Exploratory Review, Matan, ؛ Saraiki language ؛ Saraiki alphabet IIU on Saraiki history ؛ IUB, 2023
- Pahari (Poonchi) ؛ Pahari-Pothwari
- Mozilla Common Voice Pahari-Potwari ؛ Pahari-Potwari keyboard, ELP ؛ Talkabout: an introduction to Mirpuri, 1991 ؛ ScriptureEarth, Mirpuri Pahari Seraiki Fonts project
- UK Parliament petition 59445
نوٹ: پہاڑی پوٹھواری نا کوئی طے شدہ تحریری معیار نہیں؛ ایہہ ترجمہ چٹکانے اکھراں نال لکھیا گیا اے تے ایک پہلا مسودہ اے جیدے نوں طلعت بھٹ درست کر سکدے نے۔ تصویراں تے خاکے انگریزی ٹیب چ نہیں۔
تبصرے (0)